Yusuf Xos Hojib. Ahmad Yugnakiy (Turkiy adabiyot durdonalari #3)
- Toshkent O'zbekiston 2022
- Turkiy adabiyot durdonalari .
Qoraxoniylar davrida bir emas, bir necha betakror soʻz durdonalari yaratildi. Muhtasham yuz jildlikning 3-jildiga turkiy xalqlar mumtoz adabiyotining ikki atoqli sarboni - Yusuf Xos Hojibning "Qutadgʻu bilig" va Ahmad Yugnakiyning "Hibatul haqoyiq" asarlari kiritilgan. Sharq badiiy tafakkurining yana bir boqiy obidasi hisoblangan "Qutadgʻu bilig" ("Saodatga eltuvchi bilim") milodiy 1070, hijriy 462-yili nihoyasiga yetkazilgan. Demak bir necha nomga ega ushbu asar "Devonu lugʻotit turk"dan sal avval bitilgan. Asar forsiy manbalarda "Turkiy Shohnoma" deyilgan. Muallif asarining "abadiy yodgorlik" boʻlib qolishini orzu qilishini yashirib oʻtirmaydi. Unda nafaqat qoraxoniylar saltanati, balki oʻsha davrdagi boshqa nufuzli davlatlar boshqaruv tizimiga doir siyosiy kuzatishlar oʻz ifodasini topgan. Oʻn birinchi asrning ulkan shoiri va olimi boʻlgan muallif, birinchi navbatda, "Xalqning sarvari zehnli, zakovatli, ziyrak, bilimli shaxs" boʻlishi kerak, degan ustuvor gʻoyani ilgari suradi. Bu va boshqa fikrlar Kuntugʻdi, Oytoʻldi, Oʻgʻdoʻlmish, Oʻzgʻurmish obrazlari, ularning falsafiy muloqoti orqali ifodalanadi. Asarning ilk qoʻlyozmasi Hirotda ulugʻ Alisher Navoiy tavalludidan 2 yil avval koʻchirilgan. Ajoyib asarning dastlabki nashrini tayyorlashda fidoiy olim Q.Karimovning xizmati katta boʻldi. Asarni yuz jildlikka filologiya fanlari doktori B.Toʻxliyev tayyorladi. "Qutadgʻu bilig" jahonning oʻnlab tillariga oʻgirildi. Qozonning qaymogʻi objuvozdan keladi, deydilar. 3-jildga kirgan yana bir buyuk asar - ulkan alloma Ahmad Yugnakiyning "Hibatul haqoyiq" ("Haqiqatlar hadyasi") jahon mumtoz adabiyotida oʻz oʻrniga ega monumental bitiklar sirasiga kiradi. Undagi "Ilmli kishilar tillo dinordur, Ilmsizu johillar el ichra xordur", degan satrlar asarning leymotivini belgilaydi. Birinchi qoʻlyozmasi temuriy sulton Mirzo Ulugʻbek zamonida, aniqrogʻi 1444-yili roʻyi zamin sayqalida koʻchirilgan. Asarning asosiy boblari islom ta'limotiga, qolgan qismlari etika, estetika, tilshunoslik va fanning boshqa sohalariga bagʻishlangan. Asarning bu galgi nashri Sharq mumtoz adabiyotining beqiyos bilimdoni E.Ochilov tomonidan tayyorlandi.